ในช่วงเดือน กรกฎาคม 2552 ได้มีการพูดถึงเรื่องของเหี้ย และตะกวดขึ้นอย่างมากมาย ด้วยเหตุที่มีข่าวว่าเกี่ยวกับเรื่องของตัวเงินตัวทองที่ออกมาอาละวาดแถบจังหวัดสมุทรปราการ สมุทรสงคราม  สมุทรสาคร และ จ.ราชบุรี จำนวนมาก ซึ่งทางสำนักอนุรักษ์สัตว์ป่าก็ได้ออกมาให้คำแนะนำและแนวทางในการแก้ไขปัญหาดังกล่าว และมีการเสนอว่าถ้าหากจะเรียกชื่อของเหี้ยหรือตัวเงินตัวทอง ตามชื่อสกุลทางวิทยาศาสตร์ว่า “วารานุส” ตามชื่อสกุล Varanus เพื่อก็อาจจะทำให้คนดูถูกเหยียดหยามสัตว์ชนิดนี้น้อยลง

แต่เรื่องมันก็ไม่ได้ดีหรือจบลงอย่างนั้น กลับรุนแรงยิ่งขึ้นเนื่องด้วยชื่อ วารานุส หรืออาจจะได้ยินว่า วรนุช เป็นชื่อของดาราคนหนึ่ง ซึ่งก็ได้มีข่าวกันมากมายในช่วงนั้น แต่เหตุการณ์ก็จบลงด้วยดีเนื่องจากดาราคนนั้นก็ไม่เล่นด้วย และเรื่องนี้ก็มีหลักฐานยืนยันว่าชื่อของเหี้ยในภาษาอังกฤษเป็นอย่างนั้นจริงๆ

ซึ่งทางกลุ่มกิจกรรมธรรมชาติเองซึ่งโดยปกติที่เราจัดกิจกรรมกับเด็กๆนักเรียนและผู้ใหญ่ทั่วไป เราก็ได้มีการอธิบายเรื่องของสัตว์ป่าด้วยเช่นกัน เพื่อให้ผู้ร่วมกิจกรรมกับเราจะได้รู้จักสัตว์ป่าเหล่านี้อย่างถูกต้อง ไม่ตกเป็นทาสของกระแสที่บางครั้งอาจจะไม่ถูกต้อง เวลาถ้าเอาไปพูดคุย ล้อเล่นกันที่ไหน พูดผิดพูดถูกคนอื่นจะว่าเราได้

มาดูกันก่อนสำหรับเหี้ยหรือตัวเงินตัวทอง กับตะกวดหรือแลน 2 ตัวนี้คือคนละตัวกัน

หลายคนอธิบายว่าเหี้ยคือแลน อันนี้ผิดอย่างยิ่ง จริงว่ามันเป็นสัตว์เลื้อยคลานเหมือนกัน แต่มันคือคนละชนิดกันคือมีสกุลเดียวกันแต่คนละชื่อ

มองในภาพกว้างก่อน สัตว์ 2 ชนิดนี้ อยู่ไฟลัมเดียวกัน คือสัตว์มีกระดูกสันหลัง เป็นสัตว์สัตว์เลื้อยคลานชนิดหนึ่ง อยู่ในวงศ์ Varanidae ในประเทศไทยมี 4 ชนิด คือ เหี้ยหรือตัวเงินตัวทอง (Varanus salvator) ตะกวด หรือแลน (Varanus bengalensis) เห่าช้าง (Varanus rudicollis) และตุ๊ดตู่ (Varanus dumerilii)

ทีนี้เราจะพูดกันถึง 2 ชนิดแรกกัน เพราะว่าเป็นที่สับสนของคนทั่วไป และมีการพูดถึงกันมากและหลายคนก็เข้าใจเรื่องนี้กันยังไม่ถูกต้อง

ตัวเหี้ย (Varanus salvator) หรือชื่อสากลว่า water monitor มีรูปร่างดูคล้ายกิ้งก่าขนาดใหญ่ ปลายลิ้นแยกเป็นสองแฉกคล้ายงู ใช้สำหรับรับกลิ่นต่างๆ รอบตัว ชอบอาศัยอยู่บริเวณใกล้แหล่งน้ำ พบได้ทั้งในบริเวณแหล่งน้ำจืดและน้ำเค็ม เช่น ป่าจากและป่าชายเลน ว่ายน้ำเก่งกว่าเพื่อนๆ ในสกุลเดียวกัน ดำน้ำได้นาน เวลาที่ตกใจหรือเจอศัตรู มักจะหนีลงน้ำไปอย่างรวดเร็ว ชอบหากินของเน่าเปื่อย เศษซากอาหาร บางครั้งก็จะกินสัตว์เป็นๆ เช่นไก่หรือเป็ดที่ชาวบ้านเลี้ยงไว้

ตะกวด (Varanus bengalensis nebulosus) มีชื่อสากลว่า tree monitor หรือภาษาอีสานเรียกว่า "แลน" คนมักเข้าใจผิดว่าเป็นตัวเหี้ยเสมอ ตะกวดจะมีสีเรียบออกโทนสีน้ำตาลทั้งตัว ขณะที่ลำตัวของตัวเหี้ยเป็นสีดำมีลายดอกสีเหลืองเรียงอยู่อย่างมีระเบียบ รูปร่างส่วนใหญ่อาจจะดูคล้ายกัน แต่เมื่อสังเกตที่รูจมูกของตะกวด จะเห็นว่าอยู่ห่างจากปลายปากมาก ต่างจากตัวเหี้ยซึ่งรูจมูกอยู่ใกล้ปลายปากมาก อุปนิสัยมักจะไม่ค่อยอาศัยอยู่ใกล้แหล่งน้ำหรือชอบว่ายน้ำหรือหากินในน้ำเหมือนเหี้ย และไม่ดุร้ายเท่า ตะกวดมักอาศัยบนต้นไม้ ปีนต้นไม้เก่ง ชอบนอนผึ่งแดดตามกิ่งไม้ แต่หากินตามพื้นดิน มักอาศัยอยู่ตามป่าโปร่งมากกว่าป่าทึบ

เพราะฉะนั้นแล้ว เหี้ย กับตะกวด ขึงต่างกันโดยสิ้นเชิง จนมีคนหลายคนบอกว่าถ้าจะแยกเหี้ยกับตะกวด ไม่ยาก สมมุติมันอยู่ด้วยกันแล้วเราวิ่งไล่ ตัวไหนลงน้ำ ตัวนั้นเหี้ย เพราะชื่อภาษาอังกฤษก็ตรงๆเลยว่า Water monitor ส่วนตัวไหนที่วิ่งขึ้นต้นไม้ก็ไม่ต้องสงสัย ตัวตะกวดแน่นอน เพราะชื่อมันก็ตรงตัวว่า Tree monitor

สุดท้ายไม่ว่าจะเหี้ยหรือจะตะกวด พวกมันก็คือสัตว์ป่าที่มีคุณค่าต่อระบบนิเวศ มีหนึ่งชีวิตเหมือนเดียวกันกับพวกเรา เพราะฉะนั้นแล้วก็อย่าได้รังเกียจอะไรมันเลย แม้มันจะมีรูปร่างหน้าตาและนิสัยที่ไม่น่าดูเท่าไหร่นัก แต่ถ้าเรารู้จักและเข้าใจมันอย่างที่มันเป็น เราก็จะปรับจิตปรับใจให้รักมันได้อย่างไม่ยากเย็นอะไร ซึ่งปัจจุบันสัตว์สกุลนี้ถูกคุกคามอย่างหนัก ทั้งจากการตัดไม้ทำลายป่าซึ่งเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของเห่าช้างและตุ๊ดตู่ หนำซ้ำยังมีการล่าจากพวกพ่อค้าสัตว์ป่าด้วย เพื่อเป็นอาหารและนำมาเป็นสัตว์เลี้ยง ยิ่งเมื่อพื้นที่ชุ่มน้ำหลายแห่งถูกแปรสภาพเป็นตึกรามบ้านช่อง ถนนหนทาง หรือสิ่งก่อสร้างต่างๆ ที่รองรับการขยายถิ่นฐานของคนเรา ยิ่งทำให้ที่อยู่อาศัยของพวกมันลดน้อยลง

ดังนั้นจงช่วยกันเถิด เป็นแรงหนึ่งที่จะช่วยกันดูแลรักษาสัตว์ป่าเหล่านี้ไว้ เพื่อความสมดุลแห่งธรรมชาติและชีวิตของพวกเราเอง

>>>อ่านเรื่อง เหี้ย… สัตว์ที่มีคุณประโยชน์ แต่คนรังเกียจชื่อเรียกขาน โดย อ.นริศ ภูมิภาคพันธุ์ ภาควิชาชีววิทยาป่าไม้ คณะวนศาสตร์ ม.ก.

>>>อ่านข่าว ผอ.สำนักอนุรักษ์สัตว์ป่าแนะเปลี่ยนชื่อ "เหี้ย" เป็น "วรนุส" จากหนังสือพิมพ์มติชน วันที่ 01 กรกฎาคม พ.ศ. 2552